Koronki, pastel i zielona fasola czyli Fortaleza

Fortaleza nie bierze jeńców - choć jej XVII-wieczni założyciele w wojskowych mundurach robili to z całkiem niezłą gorliwością. Łączy w sobie afrykańską wilgotność powietrza, surowy beton i niespieszną logikę ludności z Południa, która po prostu wie, że z oceanem i słońcem nie ma co walczyć.

Swoją wędrówkę po centrum najlepiej zacząć od Praça do Ferreira. To nie jest pocztówkowy placyk do picia espresso w cieniu parasola. To żywy, pulsujący mikrokosmos, gdzie czas mierzy się rytmem lokalnych plotek, krzykiem sprzedawców wszystkiego i tempem kroku ludzi, którzy nigdzie się nie spieszą, bo i tak jest za gorąco. Aby przetrwać ten upał, trzeba wdrożyć lokalny protokół ratunkowy: wejść do legendarnej Pastelaria Leão do Sul. Zjedzenie tam chrupiącego pastel to nie tyle przekąska, ile obowiązkowy rytuał przejścia.

Kawałek dalej z rozgrzanego asfaltu nagle strzelają w niebo neogotyckie wieże Catedral Metropolitana. Monumentalna, nieco surowa i dająca ten upragniony, chłodny cień.

Niemal naprzeciwko katedry stoi Forte de Nossa Senhora da Assunção – kamienne świadectwo tego, że to miasto w ogóle ma jakiś początek. Jeśli jednak myślicie, że po prostu kupicie bilet i przejdziecie się po murach jak w europejskim zamku - wyprowadzam z błędu. Fort ciągle stoi i ma się świetnie, ale obecnie służy jako siedziba 10. Regionu Wojskowego Brazylijskich Sił Lądowych. Żeby wejść do środka, trzeba się wcześniej oficjalnie umówić na wizytę. Żołnierze pilnują terenu z należytą powagą, więc bez zapowiedzi można jedynie pomachać im zza bramy.

Gdy wychodzi się z chłodu katedry, wzrok od razu przyciąga znajdujące się tuż naprzeciwko targowisko. To królestwo tutejszego rzemiosła – od wieszaków uginających się pod zwiewnymi bluzkami, sukienkami i obrusami wykończonymi słynną tradycyjną koronką klockową (renda de bilros), po stoiska kawałek dalej, gdzie piętrzą się torby, kapelusze i wyplatane z liści palmy carnaúba kosze. Koronkarki (rendeiras) maja święta cierpliwoć. Przekładają dziesiątki drewnianych patyczków nad poduszką wypchaną słomą z precyzją szwajcarskiego zegarmistrza, tworząc i od razu sprzedając te małe dzieła sztuki. Schemat od pokoleń jest tu prosty i niezmienny: kobiety koronukją na brzegu, a mężowie w tym czasie zapewne łowią ryby na oceanie.

Mijając kolejne uliczki, natrafiam na Centro de Memória da Fazenda (SEFAZ) – muzeum i centrum edukacji podatkowej. Przyspieszam kroku, bo przy brazylijskim systemie podatkowym, którego skomplikowanie i kosmiczne stawki potrafią przyprawić o zawrót głowy nawet najbardziej doświadczonego księgowego, ostatnią rzeczą, na którą mam ochotę w upalny dzień, jest dobrowolne słuchanie o historii fiskalizmu. Wybieram wolność.

Zamiast podatków wybieram Centro Dragão do Mar de Arte e Cultura. To zupełnie inny świat – pocięty czerwoną cegłą, nowoczesną architekturą i mostkami. Sama nazwa brzmi wprawdzie jak tytul z gatunku fantasy, ale stoi za nią absolutny lokalny bohater. „Dragão do Mar” (Morski Smok) to przydomek Francisco José do Nascimento — XIX-wiecznego sternika tradycyjnej tratwy (jangadeiro). W 1881 roku ten prosty człowiek zorganizował strajk i kategorycznie odmówił załadunku niewolników na statki płynące na południe, paraliżując cały port i przyspieszając koniec niewolnictwa w stanie Ceará. Dzisiaj w centrum jego imienia można wsiąknąć na długie godziny, krążąc między galeriami, teatrem a cienistymi zakamarkami, w których młodzi ludzie próbują złapać darmowe Wi-Fi lub po prostu pogadać.

A kiedy żołądek zaczyna domagać się konkretów, czas na coś typowego dla stanu Ceará: Feijão Verde Cearense. Zielona, świeża fasola duszona w gęstym sosie ze śmietanką, kolendrą i lokalnym serem queijo coalho. Dziwaczne połączenie? Być może. Ale po pierwszej łyżce przestajesz zadawać pytania.

Ocean w Fortalezie działa jak magnes. W dzień mami szumem fal i obietnicą bryzy, która jednak rzadko przynosi prawdziwe ochłodzenie. Z kolei nocą życie przenosi się na Targ Rybny (Mercado dos Peixes) tuż nad brzegiem. To tam, przy zapachu świeżo smażonych krewetek i szumie ciemnego Atlantyku, można odpocząć od upału.

Nie można jednak zrozumieć Ceary bez spotkania z Iracemą. Jej pomnik stoi dumny na stawie w Parque da Luiza Távora (oraz przy plaży). Kim jest ta ciemnoskóra kobieta z łukiem? To bohaterka XIX-wiecznej powieści José de Alencara – indiańska dziewczyna z plemienia Tabajara, której imię jest anagramem słowa America. Według legendy Iracema – „dziewczyna o wargach słodszych niż miód” – zakochała się w portugalskim konkwistadorze Martimie. Ich miłość, choć tragiczna i przypłacona życiem dziewczyny po urodzeniu pierwszego „Metysa”, stała się symbolem narodzin całego stanu Ceará i wymieszania dwóch światów. Dzisiaj Iracema patrzy na miasto ze swoich cokołów, stanowiąc przypomnienie, że cała ta dzisiejsza mieszanka kulturowa zaczęła się od bardzo skomplikowanego romansu.

Fortaleza nie jest łatwa ani poukładana i ma sławę jednego z najniebezpieczniejszych obecnie miast Brazylii. Ale ma w sobie ten rodzaj szorstkiego uroku, który sprawia, że zamiast szukać planu, po prostu dajesz się prowadzić ulicom.